عید فطر، صحنه ی پایانی ضیافت الهی

*مصطفی دورقی - یکی از مهم ترین اعیاد دینی اسلامی عید فطر است که به شکرانه ی ادای یک ماه عبادت واجب جشن گرفته می شود. این جشن مردمی و رسمی نشانه ی سرور و شادمانی از توفیق در انجام واجب می باشد. اولین مظهر حضور در عید فطر، آمادگی برای آرایشِ صحنه ی پایانی ضیافت الهی یا همان عید فطر می باشد که هدف این مقاله بیان آدابِ این آمادگی خواهد بود، هر چند با گذشت زمان و تغییرِ نسل ها تا حدودی برخی آداب کم رنگ شده اند، اما شاکله ی اصلی و سنتی آداب همچنان محفوظ باقی مانده اند و می توان با کم کردن فاصله ی نسل ها و ارتباط هر بیشتر میان آن ها، به انتقال فرهنگِ اصیل اسلامی به دور از انحراف ها و بدعت ها کمک کرد.
عید فطر، صحنه ی پایانی ضیافت الهی

*مصطفی دورقی – یکی از مهم ترین اعیاد دینی اسلامی عید فطر است که به شکرانه ی ادای یک ماه عبادت واجب جشن گرفته می شود. این جشن مردمی و رسمی نشانه ی سرور و شادمانی از توفیق در انجام واجب می باشد. اولین مظهر حضور در عید فطر، آمادگی برای آرایشِ صحنه ی پایانی ضیافت الهی یا همان عید فطر می باشد که هدف این مقاله بیان آدابِ این آمادگی خواهد بود، هر چند با گذشت زمان و تغییرِ نسل ها تا حدودی برخی آداب کم رنگ شده اند، اما شاکله ی اصلی و سنتی آداب همچنان محفوظ باقی مانده اند و می توان با کم کردن فاصله ی نسل ها و ارتباط هر بیشتر میان آن ها، به انتقال فرهنگِ اصیل اسلامی به دور از انحراف ها و بدعت ها کمک کرد.

    آنچه که در باره ی واژه «عید» گفته شده عموماً یعنی بازگشت، تکرار و عودت به هر آنچه به هر دلیلی قطع شده است. وصل کردن هر آنچه که قطع شده، می باشد و مهم ترین آنها صله رحم است. برگشت به آنچه نیکوست، از دیگر معانی عید می باشد.
همان گونه که گفته شد، آمادگی برای عید، آدابِ خاص خود را دارد که هر چند از نظر بیان و اصطلاح؛ رنگ و لعاب سنتی دارند، اما ریشه در فرهنگ اسلامی و سنت داشته و نشانه ی توجه اسلام به اموری همچون مواسات، عیادت و پاکیزگی و اموری مانند آن دارد. به طور مثال،«النظافه من الایمان» و «الله جمیل و یحب الجمال» را می توان در پاکیزگی و آرایش «ام الحلس» مشاهده کرد که یک روز قبل از عید فطر انجام می شود. برای آشنایی خوانندگان عزیز به بیان مهم ترین آداب و رسوم مردم شادگان می پردازیم که معمولاً چند روز قبل از عید فطر آغاز می شوند.

 

۱-    أم الحلس ( روز پاکیزگی و آرایش ) :
از جمله‌ی این مراسم سنتی می توان به روزهای پایانی ماه مبارک رمضان اشاره کرد. دو روز پایانی ماه رمضان در بین مردم این خطه دارای اسامی خاصی هستند. مردم دو روز قبل از عید را ام الوسخ و یک روز مانده به عید را ام الحلس می نامند. ام الوسخ به معنای روز “چرکین” میباشد، در این روز مردم به نظافت خانه‌های خود پرداخته، اجناس جدید برای منزل می خرند و خانه را برای فرا رسیدن عید و اکرام مهمان، تمیز و آماده می کنند. روز بعد از ام الوسخ را ام الحلس می‌نامند، ام الحلس نیز که نام محلی و قدیمیِ می باشد به معنای روز نظافت و رسیدگی شخصی می‌باشد و جوانان با رفتن به سلمانی ها به سر و صورت خود صفایی می دهند. می توان گفت ام الحلس متضاد و نقطه مقابل ام الوسخ است. در اُم الحلس، یک روز پیش از عید فطر مردم شهر و روستا خانه تکانی کرده و وسایل نو و دست اول اثاث خانه را در معرض دید همگان قرار می دهند. همه افراد خانواده از کوچک و بزرگ حمام کرده و از بهترین نوع وسایل تجملی و آرایشی موجود استفاده می کنند. دختران و زنان در گروه های سنی مختلف و کودکان (دختر و پسر) از حنا جهت تزئین دست،  پا و موی سر (به نوعی حنابندان) استفاده می کنند .همچنین خانواده های داغدار و سوگوار توسط بزرگ خاندان به «فک حزن» یعنی بیرون آوردن پوشاک مشکی و پوشیدن لباس با رنگ باز و بیرون آمدن خانواده های داغدار از هر نوع مظاهر سو گواری ، تا بدین ترتیب همه خانواده ها در این عید مقدس و روز الهی با سرور و شادی هر چه تمام تر شرکت کنند. ناگفته نماند که در شب أم الحلس هر نوع غم و اندوه زدوده می شود و همگی خود را برای روز شادی، مودت تسامح و وحدت آماده می کنند .

 

 2-روئیت هلال ماه شوال :
یکی دیگر از آداب و رسوم عید فطر، روئیت هلال ماه شوال یا روز عید فطر است که پس از محرز شدن آن، نوجوانان، جوانان و میانسالان روستاها و محلات شهری با شلیک چند تیر هوایی، گلوله های منور و امروزه، متأسفانه با ترقه های دست ساز و وارداتی، آغاز عید فطر را اعلام می کنند. جای تأسف اینجاست، عیدی که باید مظهر پاکی از هر عمل حرام و خلاف قانون باشد، سر و صدای ناشی از انفجار ترقه ها توسط عده ایی ناآگاه منجر به تشویش و اذیت و آزار خانواده ها می شود سپس بعد از صرف افطار بزرگ خانواده ضمن تبریک عید، فطریه ی همه افراد خانواده (مقدار فطریه) را به تعداد افراد افطار کننده به صورت جنسی  یا ریالی جدا کرده و فردای روز عید میان نزدیک ترین افراد خویشاوندِ مستمند توزیع می نماید .

 

  3- میهمانی شب عید :
پس از رؤیت هلال عید و یا اعلان روز عید، تعدادی از جوانان و میانسالان محلاتِ شهری پس از کسب اطمینان از اعلان روز عید به صورت دسته جمعی، شادی کنان به منزل یکایک شخصیت های ممتاز اجتماعی (نخبه ها) رفته و مراسم شب عید را با «یزله» و پایکوبی آغاز می کنند. به هنگام ورود آنها به مهمانسرا یا مُضیف به احترام آنها همه میهمانان از جا بر می خیزند و ضمن روبوسی یک طرف صورت، شانه ها (کتف)را به هم می زنند و پیش می روند. به این نکته باید اشاره کرد که گاهی ساکنان این دیار بهنگام سلام دادن ضمن در آغوش گرفتن همدیگر تنها به شانه زدن اکتفا می کنند و از روبوسی که باعث انتقال بیماری به خصوص هنگام سرماخوردگی می شد، خودداری می کنند. این نوع سلام، یعنی بدون تماس گونه ها، بهترین و سالم ترین نوع سلام ها است که از دیرباز میان مردم رواج داشته و دارد.

    اما روبوسی مردان میانسال و سالخوردگان با دختران جوان و زنان میانسال و مَحرم خانواده بر روی پیشانی صورت می گیرد  .اما زنان سالخورده جهت احترام هر چه بیشتر آنها، مردان کف دست خود را بر سر آنها نهاده ، پشت دست خود را بوسه می زنند این سلام با کرنش زنان برابر مردان همراه است.

۴- دید و بازدیهای روز عید:
در روز عید فطر بعد از به جا آوردن فرایض ماه مبارک همگی خود را برای خواندن نماز عید آماده می کنند. به غیر از مسجد مرکزی شهر که در مرکز شهر  وجود دارد تمامی مساجد محلات شهر، مملو از مشتاقان عید می شود، بعد از خواندن نماز همگی خود را برای دید و بازدید آماده می کنند. از رسوماتی که پا برجا مانده این است که افراد یک محله در ابتدا برای تبریک عید به خانه و همسایه های مصیبت زده‌ی محله خود می روند و برای آنان دعای سالی خوش و بی مصیبت میکنند بعد از آن نوبت به بزرگان محله می رسد، از جمله اعمال زیبایی که در روز عید فطر شاهدش هستید باز بودن در خانه‌ها می باشد و اگر خانه ای دربش بسته بود نوعی بی احترامی به عید تلقی می شود. همسایه‌ها با شعارهای” یا الله”، “عیدکم مبارک یا اهل البیت” “عید شما مبارک صاحب خانه” وارد خانه‌ها می شوند و با جملات “عیدکم مبارک” و “ایامکم سعیده” “عیدتان مبارک و روزهایتان نیک باد” عید را به هم تبریک می گویند.
بعد از ورود به خانه، مهمانان را می بینید که پای سفره عید نشسته اند. در این سفره آجیل و تنقلات و قرآن کریم را می بینید. در برخی مناطق رسم آنها اندک تفاوتی دارد. مردم نواحی امیدیه و شهرستان‌های اطرافش به جای انداختن سفره از سینی استفاده می کنند و تنقلات خود را بنا بر رسم آن مناطق در سینی‌های گرد می گذارند. بعد از چند دقیقه نشستن همگی از جا برخاسته و با گفتن  “الله ایعوده علیکم بخیر وعافیه” یعنی “خداوند این روز را دوباره با خیر و عافیت برایتان برگرداند” به خانه بعدی می روند. دید و بازدید باید از ریش سفید محله شروع شود و تا کوچکترین فرد از نظر سنی به پایان رسد. خانم ها نیز به دلیل مهمان نوازی مجبورند در خانه بمانند و دید و بازدید خود را بعد از اتمام دید و بازدید آقایان یعنی تقریبا عصر شروع کنند. در میان عشایر نیز مردم با هوسه  “نوعی پایکوبی محلی عربی” کوچه‌های محلات را می پیمایند و به سراغ بزرگ محله و قبیله رفته  و در مضیف (مکان پذیرایی) گرد هم جمع می شوند و بعضاً به شعر سرایی می پردازند و ترنم شنیدن صدای شعرهای شعبی گوش‌ها را نوازش می دهد.

 

۵- خوراکی های روز عید:
از نظر نوع غذا در مناطق مختلف خوزستان، تنوع زیادی وجود دارد. در مناطق جلگه ای، بیشتر از نان گندم ، برنج، گوشت قرمز، گوشت سفید، لبنیات، سبزیجات و میوه جات استفاده می کنند. اما در همه مناطق این خطه بیشتر از مواد خوراکی از قبیل برنج، گوشت سفید، خرما، نان سفید، فلافل، سمبوسه، پیاز و میوه جات و انواع ادویه استفاده می کنند. میهمانان شب عید چه در روستاها و چه در شهر هر یک نسبت به استعداد خود هنر نمائی می کنند شعر می سرایند، آواز می خوانند و برنامه رقص محلی «چوبیه » برگزار می کنند. این مجالس شادی تا پاسی از شب عید ادامه دارد. در شب عید همه اعضای خانواده ها، پوشاک نو را آماده کرده تا در صبح روز عید به تن کنند .
کودکان، نوجوانان و جوانان دختر و پسر بیشتر از میانسال ها و سالخوردگان در شب عید بیداری می کشند . همچنین ، در روز عید، هدیه های مختلفی از جانب بزرگان به کودکان، نوجوانان و جوانان داده می شود.هیچ غم و اندوهی بر سیمای افراد دیده نمی شود . درب منازل به روی همگان باز است . اهالی روستا، صبح روز عید نزد بزرگان خاندان رفته و در نزدیک مضیف (دیوانه) هوسه زنان «اهازیج» سر داده، بر شیخ خود وارد می شوند.
    مردم ساکن شهر و روستا در مدت بیش از سه روز عید فطر، تمام کدورت ها و اختلافات فیمابین را کنار می گذارند، و ریش سفیدان و بزرگان قوم از این مناسبت میمون استفاده کرده و اختلافات دو جانبه را برطرف می سازند. همچنین روز عید اهالی روستا و محلات شهری به مساجد یا میادین عمومی نزدیک محل سکونت خود رفته و نماز روز عید فطر را با شکوه هر چه بیشتر برگزار می کنند . سپس هر یک از آنها جهت پذیرائی میهمانان عید فطر به منزل خود باز می گردند.
    از سوی دیگر، دختران جوان نیز به صورت دسته جمعی جهت عید مبارکی به خانه های هم محله خود می روند و با اجرای رقص گروهی با استفاده از آلت موسیقی مانند دف، منظره بسیار زیبایی از کاروان شادی راه می اندازند. این دید و بازدیدها در ایام عید باعث آشنائی هر چه بیشتر خانواده ها شده که عروس آینده خود را گاهاً از بین همین دختران جوان و با نشاط انتخاب می کنند .
در روز عید، مردم به تناسب دارایی خود، سفره عید فطر پهن می کنند که متشکل از یک جلد قرآن مجید ، عود بخور ، آب گلاب ، کلوچه محلی عربی « هیس» و از نوشیدنی ها: چای دارچین زعفران و قهوه می باشد.
صدای کودکان با در زدن خانه ها برای گرفتن عیدی صحنه ی روز عید را دو چندان شاد می کند.آنان با حمل کیسه ی عید ، خانه به خانه رفته و علاوه بر دریافت هدیه عید مقداری شیرینی نیز در کیسه خود می گذارند و با خود به منزل می برند .
    روز عید آنقدر مقدس است که دشمنان خونـی نسبت به هم تسامح و تفاهم دارند و هرگز وارد بگو مگو نمی شوند . در این روز آغوش همه برای یکدیگر باز است . قهر و کینه از دل خویشاوندان و دوستان نسبت به هم زائل شده و به جای آن صلح، صفا و دوستی را در دل می نشانند. همچنین در این جشن شادی هرگز مراسم عزاداری و خاکسپاری صورت نمی گیرد. زیارات اهل قبور نیز در ایام عید جایز نیست و عوام پسند نمی باشد. چرا که زیارت اهل قبور در روزهای عید فطر، نوعی بدعت است و بدعت در اسلام حرام است.

 

۶- رونق دستفروشی هااز قدیم الایام تاکنون:
همیشه عید فطر که می‌رسد بساط خرید و فروش هم رونق می گیرد. انگار فروشندگان کالاها و تولیدات مختلف تمام دلخوشی شان رسیدن ایام عید و خریدهای عید مردم است. بازار، میادین و پاساژهای اصلی شهر حتی جای سوزن انداختن ندارند. این همه شلوغی فقط به همان سنتی بر می گردد که خوزستانی‌ها مقید به آن هستند.به غیر از لباس‌های نو و لباس‌های محلی همچون دشداشه و عگال و شیله (روسری) و عبا، خرید‌های سنتی را نیز در سبد خرید خانواده‌ها می بینیم، از جمله خرید عود و بخور و دله‌های قهوه که مردم برای پذیرایی و اکرام میهمانان خود از قهوه استفاده می کنند و نحوه پذیرایی و شخصی که قهوه را تعارف می کند نیز دارای آداب خاصی است. خرید و فروش اجناس هم حس و حال خاص خود را دارد که باید ببینید!!!!
بازار مرکزی و سرپوشیده شهر که به لطف سایبان هایش بسیار پرسایه و خنک شده ازدحام جمعیت را متحمل شده و در آن بازار مردم مجبور هستند بسیار آهسته و همراه جمعیت حرکت کنند.
حکایت بازار قدیمی شهر یا سوگ البساطی هم شنیدنی و دیدنی است. بازاری که همه را به یاد مرحوم مریعی، مرحوم حمید اخوان، مرحوم حاج مکی، مرحومین مارفروش ها، مرحوم حاج یالی، مرحوم مندسل، مرحوم زایر شاری، مرحوم مش بره و مرحوم دندی می اندازد. برخی مراجعان از سر کنجکاوی و بنا به تعریف و تمجید آشنایان به این مکان مراجعه می کنند. بازارچه ای با ده ها دستفروش و دکه که به قول خودشان، در بساطشان همه چیز پیدا می شود. از بخور و عودهای عربی گرفته تا چفیه و آجیل و ….
در اواسط بازار که برسید یک پستوی بزرگی می بینید، این قسمت از بازارچه مملو از پارچه و لباس است. حضور خانم های فروشنده با سرپوش عربی “عصابه” و ” شیله ” نیز در این پستو پررنگ تر از قسمت‌های دیگر بازار است. فروشندگان این بازار همه روزه از ساعت ۸ صبح تا پاسی از شب حضور دارند.
این خریدها در تمامی بازارهای شهرهای خوزستان از بازار دانیال در شوش دانیال و خریدهای شوشی ها و روستاهای اطرافشان همچون سرخه و چعب تا “سوگ الکویت” یا بازار کویت و بساطی های آخر شب در آبادان، خرمشهر، سوسنگرد، شوشتر، بازار امیدیه، اهواز و حمیدیه تا بازارهای کوره وماهشهر و بندرامام خمینی (ره) و… تا شب عید فطر ادامه دارد.    
سخن آخر اینکه، مشخص نبودن زمان تعطیلات عید فطر مانند تعطیلات عید نوروز که در تقویم غیر رسمی بیش از ۱۵ روز طول می کشد، باعث شده مردم از یک هفته قبل روانه بازار شوند. این عید در خوزستان به عنوان عید اول مردم محسوب می شود و دارای اهمیت بسزایی است. در یکی دو سال اخیر شاهد تعطیلی یک روزه اضافه بر تعطیلی رسمی در خوزستان بودیم. این موضوع اندکی باعث آسودگی هموطنان خوزستانی برای اجرای کامل دید و بازدید شد. همواره در خوزستان و مناطق دیگر شهرستان ها دیده شده که دانش آموزان تا ۲ یا ۳ روز بعد از عید را به مدرسه نمی روند که باعث عقب ماندن از روند تدریس آنها می شود.

 

مطالب پیشنهادی :

نوشتن دیدگاه

تمام حقوق این سایت برای © 2019 پایگاه خبری تحلیلی التزام - هفته نامه التزام. محفوظ است.