دارسات فی اللهجه الأهوازیه ( النحت مثالاً )

التزام - توفیق نصاری النحت في اللغة :النَّحْتُ: في اللغة هو :« النَّشْرُ والقَشْر.والنَّحْتُ: نَحْتُ النَّجَّارِ الخَشَبَ. نَحَت الخشبةَ ونحوَها يَنْحِتُها ويَنْحَتُها نَحْتاً، فانْتَحَتَتْ. والنُّحاتة: ما نُحِتَ من الخَشَب. ونَحَتَ الجبلَ يَنْحِتُه: قَطَعَه، وهو من ذلك.   النحت في الإصطلاحأن تعمد إلی کلمتين أو جملة فتنزع من مجموع حروف کلماتها کلمة تدل علی ماکانت تدل عليه الجملة أو العبارة . و لما کان هذا النزع يشبه النحت من الخشب و الحجارة سُمي نحتاً .  و لعل أول من تحدث عن النحت في اللغة العربية الخليل بن احمد الفراهيدي إذ قال :
دارسات فی اللهجه الأهوازیه ( النحت مثالاً )

التزام – توفیق نصاری

النحت فی اللغه :
النَّحْتُ: فی اللغه هو :« النَّشْرُ والقَشْر.والنَّحْتُ: نَحْتُ النَّجَّارِ الخَشَبَ. نَحَت الخشبهَ ونحوَها یَنْحِتُها ویَنْحَتُها نَحْتاً، فانْتَحَتَتْ. والنُّحاته: ما نُحِتَ من الخَشَب. ونَحَتَ الجبلَ یَنْحِتُه: قَطَعَه، وهو من ذلک.  

النحت فی الإصطلاح
أن تعمد إلی کلمتین أو جمله فتنزع من مجموع حروف کلماتها کلمه تدل علی ماکانت تدل علیه الجمله أو العباره . و لما کان هذا النزع یشبه النحت من الخشب و الحجاره سُمی نحتاً .  و لعل أول من تحدث عن النحت فی اللغه العربیه الخلیل بن احمد الفراهیدی إذ قال :

« ان العین لا تأتلف مع الحاء فی کلمه واحده لقرب مخرجیها إلا أن یشتق فعل من جمع بین کلمتین مثل :(حی علی ) کقول الشاعر :
الا رب طیف بات منک معانقی     الی ان دعا داعی الفلاح فحیعلا
أو کما قال الثالث :
اقول لها و دمع العین جار          ألم یحزنک حیعله المنادی
فهذه کلمه جمعت من (حی) ومن (علی) .و هذا یشبه قولهم تعبشم الرجل و تعبقس و رجل عبشمی اذا کان من عبد الشمس او من عبد قیس فاخذوا من کلمتین متعاقبتین کلمه و اشتقوا فعلاً . قال :
و تضحک منی شیخه عبشمیه
کأن لم تَری قبلی أسیرا یمانیا
نسبها الی عبد شمس فأخذ العین و الباء من عبد و أخذ الشین و المیم من شمس و اسقط الدال و السین فبنی من الکلمتین کلمه فهذا من النحت ».
و من هذا الحدیث و شواهده یکون النحت عند الخلیل : أن تأخذ من کلمتین متعاقبتین کلمه واحده ، و إذا ما کانت الکلمه المنحوته فعلاً عوملت معاملته ، و إذا ما کانت اسمًا ع.ملت معاملته ، و نهج العربیه فی النحت أن تأخذ من الکلمتین کلتیهما أخذًا متساویًا .( العربیه الفصحی الحدیثه – بُحوث فی تطور الألفاظ و الأسالیب )
و مما ذکره الأزهری صاحب ( تهذیب اللغه ) من المنحوت : فلان یبرقل علینا ، و دعنا من البرقله ، و هو أن یقول و لایفعل و یعد و لاینجز ، أخذ من البرق و القول . و من الرباعی المؤلف قولهم لمَرقَه حب الرمان المُحَبرَم و المِشلَوز ( بکسر المیم و سکون الشین و فتح اللام ) : المشمشه الحلوه إلخ ….. أخذ من المشمش و اللوز ( تهذیب اللغه )

رأی ابن فارس فی النحت :
یقول إبن فارس فی کتابه مقاییس اللغه :« إعلم أن للرباعی و الخماسی مذهبا فی القیاس  ، یستنبطه النظر الدقیق ، و ذلک أن أکثر ما تراه منه منحوت ، و معنی النحت أن تؤخذ کلمتان و تنحت منهما کلمه تکون آخذه منهما جمیعاً بحظ .و الأصل فی ذلک ما ذکر الخلیل ( یقصد الخلیل بن احمد ) من قولهم : حیعل الرجل إذا قال :حیّ علی »
. و قد ذکر فی هذا المعجم ما یقرب من ثلاثمائه لفظه منحوته ، منها : ( الفرزدقه ) القطعه من العجین من ( فرز) و ( دق ) و ( افرنقع ) من ( فرق) و ( نقع ) ، و ( الفلقم ) الواسع من ( فلق ) و ( بقم ) .
أول رساله مختصه بالنحت
و ذکر الیاقوت أن عالماً أسمه الحسن بن خطیر و لقبه الظهیر توفی بمصر عام ۵۹۸ وضع رساله من أربعین صفحه عنوانها «تنبیه البارعین علی المنحوت من کلام العرب » .

النحت فی لغه الأهواز العامیه:
النحت فی اللهجات العامیه أوسع من الفصیح ، لأن اللغه العامیه لاتخضع لقواعد معینه فزاد فیها النحت و کثر ، فهم ینحتون من الجمله فعلاً یدل علی النطق بها ، و علی حدوث مضمونها ، أو  ینحتون کلمه واحده من کلمتین تدل علی صفه بمعناها او بأشد منها  ، أو  ینحتون من کلمتین اسما أو أن  ینحتون  حرفاً من حرفین او اکثر ، بحیث یکون الحرف الجدید آخذا  منهما جمیعاً بحظ فی اللفظ دالا علیهما جمیعاً بالمعنی. أو ان یحذفون بعض الحروف لتسهیل النطق.

فی ما یلی نورد أهم الـمَـنحوتات فی اللغه العامیه الأهوازیه :
اشبیک:  منحوته من ” أی شی ء بک” .
اشبیدی :  منحوته من  ” ای شیٍ بیدی ” . یقولون : « اش بیدی علی ال ماهو بیدی » و یقول أحد المطربین :« اش بیدی عْلیک یَا الّی شْلعت گلبی »
اشحال :  منحوته من ”  أی شئ حاله ” .  یقولون بالمثل الشعبی «هذا اوّل برو وشحال تالیته »
اشخیرک :  منحوته من ”  أی شئ خیرک” .
اشعندک: منحوته من : أی شیٍ عندک .
اشکار :نحو : « علی نجح بالدراسه إشکار محمد » أی ما دخل محمد ، منحوته من أی شیٍ کاره . الکار مأخوذه من الفارسیه .
اشکبره :  منحوته من  ” ای شیء کُبره ” .
اشکثر :  منحوته من  ” أی شیٍ کثره” . قالت الشاعره  رکن الطرفی :
سری ظعن الأودّه ماتوانه  / الخنسا مثل ونی ماتوانه
” اشکثر” النا من اهلنا ماتوانه / مثل فیّتک ما فیّوا علیَّ
اشکون  :  منحوته من  ” أی شیء یکون؟” .
إشگد:  منحوته من ” ای شیء قدّه “
إشلون / اشلونه : منحوته من ”  ای شیء لونه ” .
اشوکت: منحوته من  ” ای شئ وقته ” .
المته : منحوته من  ” إلی متی ”  . قال الشاعر الملافاضل السکرانی :
« إل مَتـی نشگف عن العیلات بیدین
جرحهن سیف أخو ال طبّر أخیّه »
الهَسَّه :  منحوته من  ” إلی هذه الساعه” . قال الشاعر الشیخ ابراهیم الدیراوی :
« یَاخضیِّر تَحنـّـت گاعنا بْدمّک یَابو مَنْصُور
دَمَّکْدَمْنبَی لو دَم إمام ” ال هَسَّه ” بعده یفور»
الیمته : منحوته من  ” إلی متی ” .
امشان : لأجل . منحوته من ” من شأن ” . یقال امشانک أی ” من شأنک ” . امشان شنو : « من شأن أی شیٍ » أی من أجل ماذا
أَمَّنْ: ( بتفخیم المیم ) : و تعنی لکن  و أما . نحو ” لیلی جمیله أَمَّنْ زهرا أجمل منها » أی : لیلی جمیله و أما زهراء أجمل منها » و أعتقد أنها منحوته من ” أَمَّا”  و”أَنْ” .
إهدَعش : منحوته من ”  إحدی عشر”  و تنحت الأعداد المرکبه من ۱۱ إلى ۱۹ .
بساع :  منحوته من “بسرعه “
بسع : مخفف ” بساع ” منحوته ” بسرعه ” .
بسمله :  منحوته من ” بسم الله ” . و یقولون عند دعوه الضیوف إلی مائده الطعام : ” بسملّه “
بعدین : منحوته من  ” بعد أن  ”
بَلاش : و کذلک :  ” بْلاشْ “: منحوته من  ” بلا شیء ” و تعنی : بدون مقابل، أو مجاناً، و أخذها الأتراک فقالوا : بَلَش .
بَلَیّه : منحوته من ”  بلا أیَّ ” و تعنی :  بدون .قال الشاعر الملافاضل السکرانی :
« بیها الوگف ظل مقهور ظل داوی و بلیّه شعور
و آنه ابسع لفانی جنون منهن و اصبحت مجنون »
بُوبْشِیْر :حشره الرعّاش ، منحوته من ” أبو بشیر ” و یعتقدون أنه یبشر بالخیر و هذا سبب تسمیته . ( تستعمل فی قصبه عبادان)
بیش :  منحوته من  ” بأی شیء ”  .
تَراکُم: منحوته ” ترا انکم ” .
تَوّک :  منحوته من ” توه أنک “. و التوه من الکلام الفصیح المنسی الراسب فی اللهجات العامیه : یقال : مضت تَوَّهٌ من اللیل والنهار أَی ساعه؛ . والتَّوَّه: الساعه من الزمان. قال الشاعر الشیخ ابراهیم الدیراوی :
« وِذبحت عُمری مِثِل ذَبح الرَّضیع التَوَّه یحبی
و آنا هاذ آنا بْعذابک ماتگلی اش چان ذَنبی ؟؟»
ثیمالا :  منحوته من ”  فی أمان الله ” و  قد قلب الفاء ثاءً .
بلایَّه : منحوته من ”  بلا ایَّ “
حسبالی : منحوته من : ، حسب بال(حسب ما فی بالی ) ، و تعنی: ظننت، أو کنت أتوقع، أو غلب على ظنی .
چنّک : منحوته من  ” کأنک ” و قد قلب الکاف چاء . وقد وردت أخبار تدل على قدمها فی الاستعمال، بهذه الصوره، ، فقذ روی ، أن: إبراهیم بن سفیان الزیادی النحوی المتوفى سنه  249سمع مغنیاُ یغنی أبیاتاً فقال له: لمن هذا الشعر أصلحک الله؟، فقال له المغن:« لی یاسیدی، وأنا جوان بن دست الباهلی سیدی» ،قال : فقلت: لیس جوان ودست – عافاک الله- من أسماء العرب . قال : « ایش علیک من ذا یا سیدی » قلت: فردد الصوت، قال: ترید تقشمه« کنَّک » عقاب أو «کنَّی »ما أعرفک، ماترکت على کبد ابن عمی الأصمعی الماء وقد جیت إلی، طارت أفراخ برجک طارت » (فقه اللغه المقارن – ابراهیم السامرائی ص ۲۳۵٫)
شانیش :  منحوته من  ” شأن ای شی” .
شاکل : أی شیء أکله .
شِترید :  منحوته من ”  أی شئ تریده “
شتسوی: منحوته من أی شیٍ تسویه .
شتگول: منحوته من أی شیٍ تقول .
شلّک :  یقولون “شلّک حایه ؟ ” و هی منحوته من ” أی شئٍ لک؟ “
شنته :  منحوته من ” أی شیٍ أنتَ ” .و یقول بعضهم  عند السؤال عن الصّحه : « شِنته من الطیور؟ » فالذی صحته جیّده یجیب بطیر  کالصقر أو النسر أو ماشابه و الذی صحته ردیئه یجیب ب ” النکوّه ” أو غیرها من الطیور الضعیفه .
شِنو :  منحوته من ” أی شئ هو ” .
شِنهی :  منحوته من ”  أی شیٍ هی ”  . قال الشاعر الشیخ ابراهیم الدیراوی :
« یَا ال بتِت چلمه عْلی بالی وشافْهَه گلیبی وتولَّع
ماهی فصلیَّه یَا ولفی الروح شِنْهِیتْرید تِصْنَع»
شِنِی: منحوته من ” أی شیّ هی  “
شیخُصّک: منحوته من  أی شیٍ یخصک .     
عبالی: منحوته من ”  على بالی ” .
عدبالی :  منحوته من  ” عندبالی ” .
عَلیش:  منحوته من  ” علی أی شی ء” . قال الشاعر الملافاضل السکرانی :
« علیش تْحش هرش گلبی              بمنجل خشن بولادی »
عَلیمن :
منحوته من ” علی من ” .قال الشاعر عادل السَّکرانی :
« عَلیمَن یا گلب تِعتِب عَلیمَن                   (سَعَد ) گاضی و ( رَعَد ) حَدر الوطیّه »
 
عَسانی : منحوته من عسی أنی . یقولون فی المثل الشعبی « گلّبنی عسانی أنفَعَک »
شسمَک : منحوته من ” شنو اسمک” . و شنو من : ” أی شیء هو ”  .
شعلیّه :  منحوته من ”  أی شئ علیَّ “
امنین :  منحوته من ” من أین ”  . ˚منین لک : من أین لک .
شِنهوه : منحوته من ” أی شیٍ هو “
شنهو :  منحوته من ” ای شیٍ هو ” . قال الشاعر الشیخ ابراهیم الدیراوی :
« ال یمته اظل مشتول بشفافی العطش و العین تدمع
شنهوذنبی ما اشم طیبک و لاهم بسمک اسمع »
عشانک: و”عشانی” وأصلها: على شأنک أی من أجلک ، وعلى شأنی أی : من أجلی.
عَلَشانْ:  منحوته من  “علی شأن ” . و تعنی : من أجل .
کسّاع :  منحوته من  ” کل ساعه” .
کِلِّش:  منحوته من  ” کل شیء”  . ویقولون: کلش زین أی جید جداً.
گلفع : گلفع الشیء :قشّره  . الگلفاعه :قطعه مشقوقه من الطین الیابس . منحوته من ” قَفَعَ ” و ” قَلَعَ ”  و ” قَلَف ” و هذا النحت قدیم . و اللفظه من الفصیح المنسی الراسب فی العامیه ، جاء فی اللسان : « القِلْفِعُ : الطین الذی إِذا نَضَبَ عنه الماءَ یبس وتشقَّق » .
گَلّی : منحوته من ” قال لی “
لاوین :   منحوته من ” إلی وین ” :  و  ” وین ” هی تحریف ”  أین” الفصیحه و قد قلبت الهمزه واواً کعادتهم فی قلب الحروف . قال الشاعر الشیخ ابراهیم الدیراوی :
« یاقطار ال تطوی بسنین العمر ” لاوین” رایح
ماوصلت آخر السچّه إش مالک ˚بمشیک تشاوح »
لمّن :  (بتفخیخ اللام ) :منحوته من ”  (لَمَّا) و(أَنْ) ” . قال الشاعر الشیخ ابراهیم الدیراوی :
« یَاخضیر چنت عین الگلاده و مرتعش لمّاع
” لمّن”  تسمع النخوه چنت اوّل نفــر فـــزّاع»
لَوَّن : منحوته من   ” لو انّ ” .
لیش :  مرکبه من لـ + أَیش .  و أَیش منحوته من ” أی شیٍ ” فیکون أصلها : لأی شیءٍ . جاء فی اللسان : « قال الکسائی: من العرب من یقول لا ذا جرم ولا أن ذا جرم ولا عن ذا جرم ولا جَرَ، بلا میم، وذلک أنه کثر فی الکلام فحذفت المیم، کما قالوا حاشَ للهِ وهو فی الأصل حاشَى، وکما قالوا أَیْشْ وإنما هو أیُّ شیء، وکما قالوا سَوْ تَرَى وإنما هو سوفَ تَرَى. »
مامش:  منحوته من ” ما مِن شیء “.  و قد ذکرها قال الشاعر  الملافاضل السکرانی بقوله :
هویتک یَال هویتک گبل مامش     و لامش من حنانک رحم مامش
ال دمع عینی ال یهمله الشوگ مامش     و أکامش ربعی ال لاموا علیَّ
مَحّد :  منحوته من  ” ما أحد ” و تعنی : لا أحد .
مدری : منحوته من ” ما أدری ” أی لا أدری .
مْضَربط : تقول العامه فلان مْضَربط و یقصدون أنه کبیر الجثه ،  أصلها مضبطَر منحوته من ضَبَر و ضَبَط . و اللفظه من الفصیح المنسی الراسب فی العامیه .جاء فی اللسان : الضِّبَطْر، مثال الهِزَبْر: الضخم المکتَنِزُ الشدید الضابط .
مِـنّا :  منحوته من ” من هنا  ” .
مِنَّاک:  منحوته من ” من هناک ” .
منساع :  منحوته من  ” منذ ساعه” .
منو: منحوته من ” منَ هو ” .
مِنهان :  منحوته من ” من هنا ” .
مهو : منحوته من ” ما هو ”  و تعنی : لیس ، غیر موجود.
مَهَی : منحوته من ” ما هیَّ ” و تعنی : غیر موجوده ،  لیست .
موش :  منحوته من  ” ماهو شیء” . قال الشاعر الملافاضل السکرانی :
تلول ردوف عندک موش تل بس    سبنی و صرت أتل النفس تل بس
الشمس لو ما یساهی العین تلبس     رداک إن چان ماتمت مضیّه
و حاه :  منحوته من  ” و حیاه”  ( قسم ) . قال الشاعر الشیخ ابراهیم الدیراوی :
(وحاه) الاگلوب ال بالحزن ( و حاه) الجدام الحافیه
وَسفه :  منحوته من ”  وا أسفاه ” . قال الشاعر الملا فاضل السکرانی :
وَسفهال من زغر سنهم ودونی          انکروا ودّی و نسونی و زروا بیَّ
وک :  مختصره من  ” ولک  ” و  ولک  منحوته من ” ویل لک  ” . قال الشاعر الشیخ ابراهیم الدیراوی :
«( وک )و حات أبو فاضل حرام ان چان حبک ردنه غیره»
ولک : منحوته من ”  ویل لک ” . قال الشاعر الشیخ ابراهیم الدیراوی :
لاولک لا تذبح ˚گلیبی طفل معصوم یرضع
لاولک والعمر کاغد بس یجیسه المای ینگع
ولوک :  منحوته من  “ولو إنک “
ویلی : منحوته من ” ویلٌ لی “
هسه :  منحوته من  ” هذه الساعه ” .
هَالساعه : منحوته من  ” هذه الساعه ” .
هلّیله :  منحوته من  ” هذه اللیله ” .
همبیتک: و کذلک  ” یَمبیتک” : منحوته من ”  إنهیم بیتک ” أصلها إنهجم و قد قلب حرف الجیم یاء کعادتهم فی قلب الحروف . و اللفظه من الفصیح الراسب فی العامیه : هَجَم البیتَ یَهْجِمُه هَجْماً هَدَمه. وبیت مَهْجومٌ: حُلَّتْ أَطْنابُه فانْضَمَّتْ سِقابُه أَی أَعْمِدتُه .
هَنّوبه :  منحوته من ” هذه النوبه “
هنیاله :   منحوته من ” هنیئـًا له ” و هنیالک من ” هنیئاً لک ” .
یابک : منحوته من  ” جاء بک” . یابهُم : من جاء بهم  .یابتک : جاءت بک .یابه : جاء به .
یانی :  منحوته من “جائنی ” و قد قلب الجیم یاء کعادهم فی قلب الحروف .
یُبا :  منحوته من ”  یا أبتاه “
یبوی:  منحوته من ” یا بویه “
یَلمود : أصلها جلمود . منحوته من جَمَد و جَلَد .
یلّه:( بتفخیم اللام ) هیّا ، بسرعه ، منحوته من” یا الله ” .
یُمّه   :  منحوته من ”  یا أُماه ” قال الشاعر الشیخ إبراهیم الدیراوی :
« یمّه دَمْعِچ لا یِشوفُونَه ال یِکرهُون و نِصِیر  حْچایّه لیهُم
یمّه گوّه تْجلِّدی جِدَّامهُم و بْگَلب صابِر جابلیهُم »

 

المصادر :
۱ – لسان العرب ، إبن منظور
۲ – مختار الصححاح
۳ –قصائد الشیخ إبراهیم الدیراوی  pdf   – مدونه فلاحیتی
۴ – دیوان السکرانی – الملافاضل السکرانی
۵ – مختارات من شعر عادل السکرانی الجزء الثانی
۸ – العین – أحمد بن خلیل الفراهیدی
۹ – شفاء الروح – سلیم فرج جیزان
۱۰ – فقه اللغه المقارن – ابراهیم السامرائی
۱۱ – العربیه الفصحی الحدیثه – ستتکیفتش ، ترجمه محمد حسن عبدالعزیز
 

المصدر : موقع فلاحیتی

مطالب پیشنهادی :

نوشتن دیدگاه

تمام حقوق این سایت برای © 2019 پایگاه خبری تحلیلی التزام - هفته نامه التزام. محفوظ است.